Familiebedrijf Heineken heeft het afgelopen jaar goed gepresteerd en heeft haar positie als waardevol merk daardoor verstevigd. De merkwaarde van de familieonderneming steeg met 36 procent tot ruim 8 miljard dollar. Na Bud Light en Budweiser is Heineken daarmee het meest waardevolle biermerk ter wereld. Dit blijkt uit cijfers van onderzoeksbureau Milward Brown.

Groei
Heineken is één van de sterkste stijgers van het afgelopen jaar; slechts 16 ondernemingen deden het beter. Het bierconcern heeft de stijging van haar merkwaarde te danken aan de groei van de totale biermarkt in opkomende markten als Azië en Afrika. Ook kreeg het biermerk veel publiciteit danzij een reclame voor de James Bond-film Skyfall. En tijdens de Champions League, die wereldwijd wordt bekeken, kwam Heineken ook veelvuldig in beeld.

Meest succesvolle familiebedrijf
In de lijst met ’s werelds meest waardevolle merken komen ook andere familiebedrijven voor. Onder andere Wal-Mart van de familie Walton. Deze onderneming is ’s werelds grootste retailer en het meest succesvolle familiebedrijf aller tijden. De merkwaarde van dit familiebedrijf steeg het afgelopen jaar met 5 procent tot ruim 36 miljard dollar.

Koning Willem-Alexander is fan van zijn iPhone. Om ervoor te zorgen dat zijn telefoon niet beschadigt, gebruikt hij een bruine Flip Case van Decoded, een familiebedrijf uit Ridderkerk. Dit blijkt uit verschillende foto’s die vorige week in de media verschenen.

Erg bijzonder
“Een consument vertelde ons dat de koning één van onze producten gebruikt”, zegt Kristel van Dalen, marketingmanager bij Decoded. Aanvankelijk wisten de ondernemers van familiebedrijf Decoded niet 100 procent zeker of het wel om een hoesje van hun familiebedrijf ging, maar nadat ze de foto’s goed bekeken waren ze ervan overtuigd. “We vinden het erg bijzonder. Echt een eer en leuk om te zien.”

Samenwerking
Erik van Dalen en Kristel van Dalen, broer en zus, richtten in 2009 Decoded op. “We waren zelf op zoek naar laptoptassen die zowel functioneel als modieus waren”, zegt Van Dalen. “Maar die konden we niet vinden en toen besloten we ze zelf te maken.” En dat is een goede keuze geweest. Inmiddels bestaat de collectie van het label niet alleen uit laptoptassen en- hoezen, maar ook uit beschermhoezen voor tablets en smartphones. De producten zijn inmiddels te koop bij Apple-verkooppunten over de hele wereld.

Het samenwerken met familieleden is niet vreemd voor Erik en Kristel van Dalen. Samen zijn ze namelijk ook werkzaam in het familiebedrijf Elmarc, importeur en distributeur van consumentenelektronica. Het familiebedrijf werd opgericht door hun grootvader. Decoded is onderdeel van dit familiebedrijf.

Een derde van de ondernemingen in de S&P500, de Amerikaanse beursindex, en ongeveer de helft van de bedrijven op de Duitse beurs zijn familiebedrijven. Familiebedrijven presteren beter op de beurs en behalen een hoger rendement op hun geïnvesteerde vermogen dan niet-familiebedrijven met een sterk verspreid aandelenbezit. Dit concludeert het tijdschrift Beleggers Belangen. Het tijdschrift zette de tien meest interessante familiebedrijven ter wereld om in te beleggen op een rijtje. Met name familieondernemingen waarin de oprichtersfamilie nog deel uitmaakt van het bestuur blijken aantrekkelijk voor beleggers.

Succesfactoren
Er zijn verschillende redenen waarom familiebedrijven beter presteren dan niet-familiebedrijven. De belangrijkste succesfactor is de langetermijnvisie. Familiebedrijven hanteren deze visie om het familiekapitaal te behouden voor de volgende generaties. Dit is ook de reden waarom zij strategische keuzes maken die in sommige gevallen pas jaren later hun vruchten afwerpen. De meeste beursgenoteerde niet-familiebedrijven laten zich leiden door kwartaalresultaten.

Dat familiebedrijven succesvol zijn op de beurs blijkt tevens uit de outperformance die de indices laten zien. De DAXplus Family Firm 30 boekte het afgelopen decennium bijvoorbeeld een totaalrendement van 260 procent. De DAX bleef daarentegen steken op 181 procent.

De top 10 ‘familiebedrijven om in te beleggen’ is te vinden in het tijdschrift Beleggers Belangen.

Familiebedrijven zijn verantwoordelijk voor 50 procent van het bruto nationaal product en een belangrijk deel van de werkgelegenheid. Fambizz zette de dertig belangrijkste juridische dienstverleners voor familiebedrijven op een rij. Uit de analyse van de markt blijkt dat opvolgers steeds meer open staan voor fiscaal en juridisch advies. De Nederlandse Orde van Advocaten bevestigt het beeld dat de wetgeving complexer is geworden. “Ik kan me voorstellen dat de toegenomen regeldruk gevolgen heeft op de hoeveelheid juridisch advies die familiebedrijven nodig hebben”, zegt woordvoerder Robert Veldhoen.

Tijdsgeest
“Wellicht heeft het ook te maken met de tijdsgeest”, zegt Nora van Oostrom, hoogleraar Notarieel Recht en woordvoerder van de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie over de toename van juridisch advies. “De generatie opvolgers is ook meer gewend aan het inschakelen van adviseurs. Begrijpelijk ook, want het is geen kwestie van regelen op de achterkant van een bierviltje.”

Bedrijfsopvolging geldt als een van de belangrijkste thema’s voor familiebedrijven. Zij maken steeds meer gebruik van private equity om de opvolging mogelijk te maken, zeker nu banken huiverig zijn om te financieren. Voor dat laatste zijn veel families overigens nog wel huiverig. ”De bank is nog tot daar en toe, maar wat doet zo’n venture capitalist straks met het bedrijf?”, verwoordt Van Oostrom deze angst.

Adviseur
De notaris is bij de overdracht steeds vaker een voor de hand liggende adviseur, vooral op het gebied van ondernemingsrecht, erfrecht en huwelijksvermogensrecht. Kantoren die de combinatie van fiscaliteit, advocatuur en notariaat bieden hebben vooral een streepje voor. Zij werken samen met én concurreren met accountantskantoren, waar vaak ook fiscalisten werken. “Alles schuift in elkaar en de notaris zit daar tussen, als een spin in het web”, aldus Van Oostrom.

Kosten te hoog
De Orde ziet ondernemers en advocaten mede daarom ook dichter tegen elkaar aangroeien. Toch kan de samenwerking tussen beide nog intensiever. Om dit te begeleiden is zij onder meer een samenwerking met de Kamer van Koophandel aangegaan. ”Een van de belangrijkste opmerkingen van advocaten tijdens bijeenkomsten met ondernemers is nog altijd dat ondernemers zich te laat bij hen melden”, zegt Veldhoen. “Daardoor zijn de kosten te hoog en is er soms zelfs weinig meer mogelijk.”

Regeling
Veel familiebedrijven die bezig zijn met de bedrijfsopvolging maken gebruik van de BedrijfsOpvolgingsRegeling (BOR), die sinds 1 januari 2010 van kracht is en in april 2013 is aangepast. “De BOR speelt enorm”, stelt Van Oostrom. De Orde van Advocaten beschikt niet over cijfers hierover, maar staat achter de aanname.

Via de BOR zorgen ondernemers ervoor dat de volgende generatie de onderneming zonder al te grote schuldenlast kan voortzetten. Soms is een erfenis of schenking namelijk echter geen privé-, maar ondernemingsvermogen en de BOR stelt een groot deel van de verkregen onderneming vrij van belastingheffing.

Gelijk behandelen
Lastig punt is volgens Van Oostrom dat ondernemers hun kinderen vaak gelijk willen behandelen. “Daarover is vaak discussie. Je heb maar één opvolger, maar voor andere kinderen gelden de fiscaliteiten in de BOR niet en die moeten wel erf- en schenkbelasting betalen. Er zijn veel structuren om kinderen gelijk te behandelen, maar het vergt wel maatwerk en goede timing. Als iemand op z’n sterfbed ligt, is er geen tijd meer om complexe regelingen op te zetten. Je moet er op tijd mee beginnen.”

Familiestatuut
Ook populair is het familiestatuut, waarin de familiewaarden en de betrokkenheid van familieleden bij het bedrijf staan beschreven. “Wat gebeurt er bijvoorbeeld met aandelen bij scheiden of overlijden?” Familiestatuten zijn niets nieuws, maar wel erg in trek. Het statuut behoeft overigens nog wel uitwerking in onder andere testamenten of huwelijksvoorwaarden. “Wat opvalt, is dat de drempel naar de notaris veel lager is geworden. Ondernemers zijn minder ‘penny wise, pound foolish’ tegenwoordig.”

Het Amsterdamse kantoor van Allen & Overy is een fusieproduct van een groot Nederlands kantoor met diepe wortels in de Nederlandse samenleving en een groot internationaal, London headquartered, kantoor. Cliënten profiteren volgens transactieadvocaat Jan Louis Burggraaf van die combinatie. “We hebben met ruim tweehonderd advocaten en notarissen met een eigen praktijk een grote kritische Nederlandse massa met voldoende breedte en diepgang in Nederland terwijl we bovendien gebruikmaken van de buitenlandse expertise en het internationale netwerk. Een vruchtbare combinatie. In de UK is men op het gebied van bijvoorbeeld financiering veel verder dan in Nederland.”

Die internationale coverage is van belang omdat circa tachtig procent van de activiteiten van Allen & Overy grensoverschrijdend is. Dat geldt ook voor de familiebedrijven die het kantoor bijstaat.  Zo’n 95 procent van de werkzaamheden verricht het kantoor voor bedrijven, overheden en banken. Vijf procent van de tijd zit in advisering van zogenoemde high net worth individuals.

Focus en reputatie
Veel grote familiebedrijven lieten zich de afgelopen jaren bijstaan door Allen & Overy. Dat is niet toevallig, weet Burggraaf. “Het is een combinatie van focus door ons kantoor en onze reputatie bij óók grotere familiebedrijven. Vaak gaat het om onze specifieke kennis op het gebied van transacties, zoals overnames, fusies en complexe financieringen. De belangen, de onbekendheid met de complexe materie én het verantwoordelijkheidsgevoel van familiebedrijven zijn zo groot dat ze het niet op eigen kracht willen doen.”

Complexiteit
Familiebedrijven hebben tegenwoordig vaak de omvang en complexiteit dat ze het juiste klantprofiel hebben voor Allen & Overy. “Neem de overname van Super de Boer door Jumbo, die wij mochten begeleiden. Super de Boer was een beursgenoteerde onderneming. Jumbo heeft desondanks alle activa en passiva ‘onder’ de vennootschap weggekocht en geen openbaar bod gedaan. Dat is zeer specialistisch werk.” Voor veel ‘gewone’ zaken komt men toch niet naar Allen & Overy, weet Burggraaf. “Daarvoor zijn we niet geëquipeerd. Bedrijven huren ons in als ze een specialist nodig hebben, niet als ze naar de huisarts moeten.”

Bedachtzaamheid
Er is echter nog een andere reden waarom Allen & Overy zoveel familiebedrijven adviseert. “Er is veel liefde binnen dit kantoor voor familiebedrijven”, zegt Burggraaf, die zelf uit een gezin met een familiebedrijf komt. “Wij houden van dit soort klanten en de manier waarop ze zakendoen. Het gaat om eigen geld. Ze werken met erfgoed dat ze proberen verder uit te bouwen en gepast op de volgende generatie willen overdragen.” De bedachtzaamheid in keuzes spreekt Burggraaf aan. “Willen we het? Kunnen we het managen? Mogen we het? Is onze financiële polsstok echt lang genoeg? Besluitvorming heeft bij familiebedrijven een eigen dynamiek en een eigen specifiek kader. Dat vind ik mooi.” Dienstverlening richting familiebedrijven is volgens Burggraaf “buitengewoon bevredigend en dankbaar werk”.

Volgende fase
Familiebedrijven denken altijd na over de volgende fase. “Waar willen we naartoe? Gaan we internationaliseren? Wat is de beste bestuurs- en eigendomsstructuur? Kunnen we de gewenste expansie zelf financieren of hebben wij derden nodig? En, indien derden welkom zijn, is private equity dan een optie of is een strategische partij dan een betere keuze? Dat zijn thema’s die spelen.” Allen & Overy krijgt daarnaast vragen over de vennootschappelijke structuur van familiebedrijven. “Redden we het met alleen een Raad van Bestuur of is een Raad van Commissarissen gewenst? Moet de Raad van Commissarissen externe leden kennen? Meerderheid of minderheid? Onafhankelijke voorzitter? Is structuurregime wenselijk of juist niet?.In hoeverre moet de familie hier zitting in hebben? Daar zijn we in dit gebouw wekelijks mee bezig.”

Ingewikkelder
Burggraaf ervaart een toenemende vraag naar assistentie op het gebied van financiering. “De vraag is steeds vaker: hoe ziet zo’n leningovereenkomst eruit? De conservatieve houding van sommige banken als gevolg van toegenomen regelgeving maakt dat de leningsdocumentatie alleen maar ingewikkelder is geworden. Men begrijpt beter dan ooit dat een lening en de voorwaarden waaronder deze wordt verstrekt ook grote consequenties voor het bedrijf kunnen hebben.”

Allen & Overy
Amsterdam
Tel: 020 – 674 1000

“We merken een enorme vraag in de markt, vooral als het gaat om onze geïntegreerde notariële en fiscale dienstverlening”, vertelt Frank Deurvorst, advocaat en fiscalist bij Greenille. Het kantoor is tien jaar geleden opgericht in België. Vijf jaar geleden startte notaris Pieter van Onzenoort met zijn team, afkomstig van De Brauw Blackstone Westbroek, de Nederlandse poot van het nichekantoor. Greenille ondersteunt vermogende particulieren en familiebedrijven – met name zij die nog actief ondernemen – bij het omgaan met en structureren van dat vermogen. “Denk aan zeggenschap, governance, financiering, holding- en beleggingsstructuren”, somt Deurvorst op.

Volgende generatie
Bij familiebedrijven speelt altijd het thema overdracht. Hoe krijgen we vermogen zo aantrekkelijk mogelijk naar de volgende generatie? “Momenteel is er meer aandacht dan ooit voor de manier waarop dit moet gebeuren”, stelt Lourens de Waard, notaris bij Greenille. “Het gevoel dat het vermogen aan de volgende generatie moet worden doorgegeven lijkt nog sterker geworden. Niet alleen fiscaalvriendelijk, maar ook qua beheer in overeenstemming met de familiewaarden.”

De Waard bespeurt tevens een toenemende behoefte aan privacy onder zijn cliënten. “De behoefte om ‘uit beeld’ te blijven is pregnanter geworden. Vermogende families lopen niet graag te koop met hun vermogen en wij kunnen hen op dat vlak ontzorgen.”

Complexe situaties
Het gaat bij Greenille primair om de particulier en zijn holding- en beleggingsstructuur. Grote kantoren daarentegen focussen zich primair op de onderneming en adviseren van daaruit eventueel ook de familie. Greenille adviseert enkel en alleen (zeer) vermogende particulieren en families en legt zich als nichekantoor volledig toe op deze doelgroep. De Waard: “Complexe situaties en interessante problematiek, daar richten we ons op. Die benaderen we vanuit verschillende bloedgroepen.” Vaak spelen er ook internationale aspecten, zoals bij emigraties. “In de jaren ’90 was België een populair emigratieland en inmiddels is er een aantal landen bijgekomen, zoals Zwitserland”, vertelt Deurvorst.

Amsterdam en Rotterdam
In totaal bestaat het Nederlandse team van Greenille uit vijftien advocaten, fiscalisten en notarissen, die opereren vanuit Amsterdam en Rotterdam. “Groei is voor ons geen doel op zich, maar we zitten wel in een groeifase. We zijn druk bezig met het zoeken naar nieuwe collega’s”, zegt Deurvorst.  “Door de relatieve onbekendheid met het vak zoals men dat bij Greenille uitoefent en de benodigde expertise en ervaring, is het niet eenvoudig geschikte  kandidaten te vinden, maar gelukkig zijn ze er wel.”

Persoonlijk contact
Van oudsher wordt familierecht als saai gezien. Maar zeker bij een kantoor als Greenille is dat volgens Deurvorst beslist niet het geval. “Veel interessante en succesvolle families weten een kantoor als Greenille juist te waarderen. Zij willen topspecialisten waar ze veel (persoonlijk) contact mee hebben. Die krijgen ze bij ons. Maatwerk vergt persoonlijk contact en inlevingsvermogen.”

De Waard ziet in dat persoonlijk contact ook een meerwaarde voor de adviseur.  “Het is niet alleen plezierig om een goed contact met de cliënt te hebben, maar het leidt ook tot een beter resultaat. Pas als je goed begrip hebt van de wensen en juist ook de zorgen van een cliënt, kom je tot het beste advies. Daardoor leer je de cliënt, de familie en het bedrijf nog beter kennen. En het is natuurlijk hartstikke leuk om een persoonlijke rondleiding door het bedrijf of op het nieuwe schip van een cliënt te krijgen. Het geeft voldoening en een kick om het maximale uit je vak te halen en daarmee je cliënten persoonlijke en zakelijk flink vooruit te helpen.”

Zorgen wegnemen
Eigenlijk is een familievermogen dat vergaard is door een familiebedrijf ook een organisatie op zich. “Als het om grote vermogens gaat, vergt dat planning en organisatie”, vertelt De Waard. “We gaan altijd voor de lange termijn relatie. Een notariële akte is bij ons vaak niet meer dan de punt op de ‘i’, het sluitstuk van de advisering. Wensen vervullen en zorgen wegnemen, dat is onze drive.”

Hoewel Greenille bij uitstek verschillende expertisegebieden weet te combineren in een totaaladvisering voor cliënten, komt het ook geregeld voor dat een situatie vraagt om externe kennis en kunde. Trusted advisor worden is een veel gehoord streven de  laatste jaren”, zegt de Waard. “Ons streven is vooral om heel goed werk te leveren. De cliënt bepaalt zelf wel wie zijn trusted advisor is. Het cliëntbelang kan namelijk ook vragen om een team van onafhankelijke adviseurs die samen de cliënt adviseren: zeg maar een soort virtueel family office.”

Greenille
Amsterdam – Rotterdam – Antwerpen – Brussel – Kortrijk
Tel: 010 – 444 5678

Het gaat bij Koele PC Private Client & Charity altijd om ‘closely held businesses’, wat iets meer omvat dan enkel familiebedrijven. Koele PC-oprichter Ineke Koele is gepromoveerd advocate en belastingadviseur. Een combinatie die niet veel voorkomt, weet ze zelf ook. Om cliënten optimaal bij te staan werkt ze waar nodig samen met de beste specialisten uit de markt. “Ik werk heel bewust zelfstandig. Ik ben volkomen onafhankelijk en zo nodig formeer ik topteams op maat, of juist in samenwerking met de bestaande adviseurs van de cliënt. Geen gedwongen winkelnering en optimale persoonlijke aandacht.”

Koele heeft zich op het terrein van de private clients ontwikkeld toen ze vijftien jaar geleden compagnon werd bij een groot fiscaal advocatenkantoor. “Dit type cliënten vergt caleidoscopisch perspectief. Ik wilde iets doen dat verder gaat dan louter techniek”, vertelt Koele. “Strategisch denken en sociale intelligentie zijn wezenlijk voor dit cliëntsegment en dat maakt het zo dynamisch.”

Absolute discretie
In de loop der jaren heeft Koele patronen leren herkennen. “Indien een cliënt met een juridische vraag naar me toe komt, is de werkelijke vraag in negen van de tien keer een geheel andere. Die achterliggende vraagstelling, die wil ik weten, want daar gaat het om.” Doorvragen, doorvragen, doorvragen is haar motto. Gecombineerd met absolute discretie. “Ik heb het vertrouwen van mijn cliënten nodig. Dan pas vertellen ze hun zorgen en diepste wensen en kan ik echt waarde toevoegen.”

De problematiek van familiebedrijven noemt Koele “dynamisch-complex”, doelend op de drie elementen familie, bedrijf en vermogen, die in de theorie over familiebedrijven als drie cirkels worden weergegeven. “Vanwege die complexiteit wil ik vragen van familiebedrijven ook nooit louter vanuit de juridische techniek beantwoorden. Pas als ik het volledige verhaal ken, ga ik aan de slag. Het is een combinatie van voelen en denken, wat er uit komt is altijd uniek.”

Duurzame oplossingen
Koele is in haar element als ze oplossingen mag bedenken voor complexere vraagstukken. Denk aan opvolgings- en zeggenschapsproblematiek, problemen met de belastingdienst, vermogensstructurering over generaties heen, personeelsparticipaties, (latente) conflicten, overlijden en scheiden. Het zijn veelal momenten dat onderling contact en duidelijke communicatie essentieel is, maar niet zelden ontbreekt. “Denk aan de bedrijfsoverdracht waarbij de patriarch vergeet de rest van de familie te betrekken of aan andere ingewikkelde processen waarbij diverse aandeelhouders zijn betrokken. Soms is de oplossing fiscaal-juridisch, soms ook helemaal niet.”

Een belangrijk thema voor Koele is verduurzaming. “Bij mij is geen fiscaal trapezewerk te vinden in offshorelanden omdat ik daar al sinds heel lang niet in geloof. Het is te simpel, daarom niet duurzaam en niet in het belang op langere termijn van de cliënt”. Verduurzaming gaat bij haar over het creëren van overzicht waarmee men bezig is en wil zijn, op lange termijn.

Familiestichting
Ze is gefascineerd door het feit dat veel familiebedrijven na drie generaties onderuit gaan of desintegreren en probeert dat te doorbreken, door tijdig structuren aan te brengen om dit te voorkómen. “Een belangrijk hulpmiddel daarbij vormt het verbinden van de onderneming met een familiestichting, dat ‘strategische filantropie’ bedrijft, in het verlengde van de onderneming.” Het kan zodanig worden ingericht dat het de continuïteit in de familie en onderneming sterk bevordert en tegelijkertijd de pr van de onderneming dient. “Zeker bij grotere families en veel aandeelhouders is dit interessant, in de VS wordt dit heel vaak met succes toegepast.” Steeds meer mensen hebben oog voor verduurzaming. “Dat kan vanuit het bedrijf, maar ook vanuit een stichting middels ‘impact investing’ of een combinatie van die twee.”

Oplossing anno 2013
“Sommige mensen hebben al genoeg miljoenen verdiend en zijn op zoek naar duurzame opvolgingsoplossingen voor hun bedrijf. Die help ik daar graag bij”, vertelt Koele. Ze heeft recent een nieuwe structuur ontwikkeld voor een bedrijfsopvolging binnen het bedrijf (‘buy in’) waarbij het probleem van de niet-financierbaarheid van de hoge waarde van een bedrijf wordt opgelost.

De zittende eigenaar is niet altijd gespitst op de ‘hoogste prijs’, maar wil vaker een duurzame opvolging gericht op continuïteit en groei van zijn bedrijf, zonder de opvolgers financieel over de kling te jagen. De fiscus gaat daar echter niet in mee, want is van mening dat belasting betaald moet worden tegen de ‘waarde in het economische verkeer’. Koele bedacht een structuur waarbij deze waarde, ook voor toepassing van het fiscale recht, fors lager wordt. Ze werkt daarbij met een coöperatie die eigenaar wordt van het bedrijf, in samenwerking met een bedrijfsstichting. “De eigenaar bleef één van de zeven leden van de coöperatie, en heeft er veel plezier in dat hij nu in een andere rol functioneert maar wel binnen zijn bedrijf. Een oplossing anno 2013.”

BOF
Op de vraag wat er gaat veranderen in de komende tijd, antwoord Koele dat ze verwacht dat de Bedrijfs Opvolgings Faciliteit (BOF) aanzienlijk versoberd gaat worden. “Het is vanuit dat perspectief handig om de juridische overgang naar de volgende generatie (gedeeltelijk) naar voren te halen door middel van schenkingen, om op die manier van de huidige genereuze BOF te profiteren; het kan immers zo maar afgelopen zijn. Waarbij dat natuurlijk ook in te passen moet zijn in de familiedynamiek.”

Koele PC – Private Client Charity
Deventer
Tel: 088 – 130 7700

Nysingh is een groot combinatiekantoor. Met 235 medewerkers, waarvan 110 notarissen en advocaten, bedient het kantoor een flink deel van de Nederlandse markt vanuit locaties in Apeldoorn, Arnhem en Zwolle. Het kantoor bestaat al ruim 150 jaar. “We stonden in de beginjaren al grote bier- en textielfamilies uit het oosten van het land bij. We hebben altijd veel familiebedrijven als cliënt gehad”, vertelt Angelique Hommes-Kuijer, notaris bij Nysingh.

Totale life cycle
Nysingh staat bedrijven en de families erachter bij in alle fasen van het bedrijf. “We richten bedrijven op, we ondersteunen ze bij de groei, we doen aan risicomanagement wanneer nodig en we zijn betrokken bij de overdracht”, zegt Hommes, tevens voorzitter van de branchegroep familiebedrijven binnen Nysingh. “We zijn dus heel bewust niet alleen gericht op de overdracht, zoals veel andere kantoren dat wel zijn. We begeleiden families in de totale life cycle.”

De branchegroep familiebedrijven die Nysingh enkele jaren geleden heeft opgericht bestaat uit acht specialisten die zich hoofdzakelijk vanuit familierecht, ondernemingsrecht, arbeidsrecht en onroerendgoedrecht ontfermen over de vraagstukken die spelen bij bedrijfsfamilies. Voordeel van de grootte van het kantoor is volgens Hommes dat familiebedrijven gebruik kunnen maken van aanpalende expertise. “Vorige week was ik bij een familiebedrijf dat te maken kreeg met aanbestedingsrecht. Op dat vlak zijn andere collega’s zeer goed ingevoerd.”

Model voor continuïteit
Nysingh heeft een model ontwikkeld dat de continuïteit van familiebedrijven handvatten geeft. De hoofdthema’s zijn vermogens- en estate planning, onroerend goed en bedrijfshuisvesting, structuur en goed bestuur, familierelaties en zeggenschap en werknemersparticipatie. Hommes hecht bijzonder veel waarde aan het goed structureren van familiebedrijven. “Het ligt bijvoorbeeld vaak gevoelig om familieleden aan te spreken op niet goed functioneren. Dat maakt het nog belangrijker er over na te denken en zaken goed te organiseren.”

Veranderende wetgeving is van invloed op hoe de specialisten van Nysingh hun cliënten adviseren. “Het erfrecht is veranderd en we kennen sinds kort de Flex BV. Dat zijn zaken waar familiebedrijven over het algemeen ook mee te maken hebben.” Uit recent onderzoek van Nysingh in samenwerking met Hogeschool Windesheim blijkt dat familiebedrijven lang niet alle juridische instrumenten gebruiken die zij zouden kunnen of misschien wel moeten gebruiken. “Denk aan de noodopvolgingsregeling. Wat als de directeur plotseling in coma raakt of komt te overlijden? Dan moet je een plan klaar hebben liggen.”

Familiestatuut
Een ander instrument dat weliswaar steeds meer, maar nog altijd veel te weinig wordt ingezet is het familiestatuut. “Het is de manier bij uitstek om een aantal belangrijke zaken te regelen en conflicten te voorkomen”, zegt Hommes. Tegelijkertijd ziet ze dat de Raad van Commissarissen steeds vaker plaats maakt voor een Raad van Advies. “Een Raad van Advies is vrijer, heeft meer een klankbordfunctie. Voorheen was vader standaard commissaris als hij het bedrijf had overgedragen. Dat zien we afnemen. Daardoor krijgt de opvolger vaak meer de ruimte om het bedrijf op zijn of haar eigen manier te runnen.”

Familiebedrijven hebben net als andere bedrijven te maken met economische tegenwind. Hoewel de meeste van hen zo zijn ingericht en gefinancierd dat ze tegen een stootje kunnen, beginnen de potjes ook bij familiebedrijven op te raken, stelt Hommes. “Sommigen roepen – al dan niet tijdelijk – de hulp in van een participatiemaatschappij om de crisis te overleven. Dergelijke participaties zagen we tot voor kort weinig bij familiebedrijven.”

Zaken vastleggen
Belangrijk thema binnen familiebedrijven was en is logischerwijs de bedrijfopvolging. “Nog steeds zien we dat binnen veel families niet over de opvolging wordt gesproken. Het is vaak niet bekend wie de opvolger wordt.” Ook andere zaken blijven volgens Hommes onbesproken. “Mogen partners van kinderen bijvoorbeeld in het bedrijf werken? Wie bepaalt dat? Maak dingen bespreekbaar en leg zaken vast.” Dat (notarieel) vastleggen van ideeën en afspraken heeft volgens Hommes minder om het lijf dan veel families veelal denken. “Voor een paar duizend euro heb je heel veel zaken uitstekend geregeld.”

Nysingh advocaten-notarissen
Apeldoorn – Arnhem – Zwolle
Tel: 055 - 527 12 71

Bij Wintertaling werken twintig advocaten en (kandidaat-)notarissen. Het kantoor kiest er bewust voor om middelgroot te zijn. Wintertaling is gevestigd aan de Amsterdamse Zuidas, maar kenmerkt zich door de down to earth-werkwijze. “We opereren zonder al te veel franje”, vertelt Marein Smits, advocaat en partner bij Wintertaling. Met secties familierecht, vastgoedrecht en ondernemingsrecht en een afdeling notariaat staat het kantoor corporates en MKB-bedrijven bij.

Transactiebegeleiding is een belangrijk onderdeel van de werkzaamheden van Wintertaling. Denk aan overnames, due diligence, participaties, joint ventures en bedrijfsopvolging, al dan niet binnen de familie. De dienstverlening aan familiebedrijven kreeg een boost toen Smits, tevens kerndocent Recht van het programma Business Valuation aan de Rotterdam School of Management, zich in 2011 aansloot bij het kantoor. De advocate had als partner bij een van de grote kantoren de sectie familiebedrijven opgezet en is zeer ervaren als het gaat om advisering van familiebedrijven.

Boter bij de vis
Voorheen begeleidde Smits alleen corporates bij grote internationale overnames. “Dat was heel leuk, maar vaak namen die Amerikaanse bedrijven familiebedrijven over. Dat vond ik een interessante bedrijfsvorm. Dat was anders. Hoe werkt dat? Wat gebeurt daar?” Zij ervaart de dienstverlening aan familiebedrijven als afwijkend van haar bestaande praktijk. “Bij familiebedrijven zit je vaak aan tafel bij degene die jou betaalt. Die verwacht een redelijke prijs-kwaliteitverhouding, zoals hij die zelf in zijn bedrijf ook biedt. Dan moet je boter bij de vis kunnen doen.”

Externe inmenging
Veel familiebedrijven weten prima hoe ze moeten groeien door kleinere bedrijven over te nemen, maar gaan volgens Smits niet zo handig om met de eigen acquisitiestrategie. “Wat als ze zelf moeten gaan samenwerken of overnameprooi zijn? Dan staan ze met de mond vol tanden.” Nadenken over dat soort zaken past niet bij het DNA van een familiebedrijf, weet Smits. “Externe inmenging staat wellicht de toekomst van het familiebedrijf in de weg. Ik vind echter dat een familiebedrijf zichzelf altijd moet afvragen of het nog wel familiebedrijf wil blijven. Het moet eigenlijk altijd voorbereid zijn op een eventuele overname ook als je zeker weet dat je niet wilt.”

Hygiënefactor
Smits noemt het nadenken over externe verkoop een ‘hygiënefactor’. “Goede en gezonde familiebedrijven laten groei zien. Er kan echter altijd een moment zijn dat externe financiering slimmer is. Of dat er geen nieuwe leider beschikbaar is binnen de familie.” Soms is een dergelijke situatie op te lossen met enkel een extern bestuur. Dit ziet Smits dan ook steeds meer gebeuren. “Ook dan is het niet altijd logisch dat de familie eigenaar wordt. Vaak consolideren ze dan in een grotere onderneming.”

Zuur
De crisis heeft overigens wel een spoor getrokken onder familiebedrijven, ziet Smits. “Als het slecht gaat met het bedrijf is het vaak onhandig om te blijven teren op de goede wil van de familie. Soms is verkopen of deels liquideren verstandiger.” Als de opvolgingssystematiek is gebouwd rondom waardevermeerdering, dan doen zich niet zelden stevige discussies voor, aangezien menig bedrijf juist minder waard is geworden. “Soms bepalen formules die naar de winstgevendheid van de laatste drie jaren kijken wat iemand ‘mee’ krijgt als hij het bedrijf verlaat. Dat is dan nu heel zuur.”

Governance
Als bedrijven wel groeien, worden de governance-structuren doorgaans complexer, krijgen bedrijven een familiestatuut, aangezien er relatief gezien minder kernfamilie aan de touwtjes trekt. “Wij adviseren ook vrijwel altijd om een externe Raad van Advies of Raad van Commissarissen in het leven te roepen.” Het is overigens niet zo vanzelfsprekend meer dat de volgende generatie het bedrijf wil overnemen. “Men is zich meer bewust van de verschillende mogelijkheden die het familiekapitaal brengen. De ‘emancipatie’ van de nieuwe generatie zie ik als serieuze uitdaging voor veel familiebedrijven.”

Emotionele kant
Het grootste obstakel voor het voortbestaan van het familiebedrijf doet zich volgens Smits voor als bepaalde familieleden het bedrijf niet meer willen financieren. “Als ze het geld willen hebben waar ze recht op hebben en je bent verplicht om ze uit te kopen, dan kan dat de dood van het bedrijf betekenen.” Wintertaling kijkt doorgaans naar het belang van de onderneming, “maar het is heel belangrijk om de emotionele kant ook te belichten”, zegt Smits. “Er spelen altijd dingen mee die niet puur zakelijk zijn. Onderlinge relaties, familietrots. Dat moet je liggen als adviseur.”

Wintertaling
Amsterdam
Tel: 020 – 330 59 58

Allen Overy
Plaats Amsterdam 
Profiel Internationale advocatenfirma met vestigingen in Europa, het Midden-Oosten, Zuid-Amerika, Azië en het Pacifische gebied en Afrika.

AKD Advocaten en notarissen
Plaats Amsterdam
Profiel Advocaten- en notarissenkantoor met expertise in vrijwel alle rechtsgebieden op zowel nationaal als internationaal niveau.

Arcagna
Plaats Amsterdam
Profiel Advocaten- en belastingadviseursonderneming opgericht door advocaat en fiscalist Arnold van der Smeede. Gespecialiseerd is in het geven van fiscaal advies aan vermogende particulieren en hun familiebedrijven, zowel nationaal als internationaal.

Baker & McKenzie
Plaats Amsterdam
Profiel Een wereldwijd opererend advocatenkantoor dat zich bezighoudt met de economische uitdagingen van de 21e eeuw.

Boekel De Nerée
Plaats Amsterdam
Profiel Advocatenkantoor met expertise op het gebied van alle commerciële rechtsgebieden waarbij de focus voornamelijk ligt op ondernemingsrecht, vastgoed en arbeidsrecht.

Boels Zanders
Plaats Maastricht
Profiel Advocatenbureau dat de belangen behartigt van ondernemers, bestuurders en hun organisaties.

Buren NV
Plaats Den Haag
Profiel Advocatenkantoor dat een volledig scala aan diensten aanbiedt aan zowel nationale als internationale cliënten.

Damsté Advocaten Notarissen
Plaats Enschede
Profiel Advocaten- en notarissenkantoor dat bekend staat om het hoge kennisniveau van haar professionals

Delissen Martens
Plaats Den Haag
Profiel Advocatenkantoor voor ondernemers en particulieren met een open en informele werkwijze.

Dijkstra Voermans
Plaats Rotterdam
Profiel Advocatenkantoor waar adviseren, procederen en kennisdelen de kern vormen. Ontstaan vanuit BDO Accountants & Adviseurs, waar het kantoor nog altijd warme banden mee heeft.

DVDW
Plaats Den Haag/Rotterdam
Profiel DVDW Advocaten is een groeiend, middelgroot commercieel advocatenkantoor dat zich met name richt op zakelijke opdrachtgevers.

Greenille 
Plaats Rotterdam
Profiel Boutique met advocaten, notarissen en belastingadviseurs. Gespecialiseerd in de begeleiding van vermogende particulieren en families.

Holland van Gijzen
Plaats Amsterdam
Profiel Advocaten- en notarissenbureau dat met innovatieve en oplossingsgerichte benaderingen bijdraagt aan de successen van hun cliënten.

Houthoff Buruma
Plaats Amsterdam
Profiel Advocatenkantoor met meer dan 250 medewerkers wereldwijd. De advocaten werken nauw samen met hun cliënten om ten tijde van veranderende marktomstandigheden innovatieve oplossingen en goed juridisch advies te geven.

Kennedy Van der Laan
Plaats Amsterdam
Profiel Een Nederlands advocatenkantoor dat internationaal opereert en waar maatschappelijk verantwoord ondernemen vanaf de oprichting in 1992 één van de kernwaarden is.

KienhuisHoving
Plaats Enschede
Profiel Advocaten- en notarissenbureau waar specialisten voor een bepaald rechtsgebied samenwerken in een praktijkgroep.

Koele PC 
Plaats Deventer
Profiel Met ruim twintig jaar ervaring als advocaat en belastingadviseur ondersteunt Ineke Koele van Koele PC de top van de markt. In Nederland, maar ook in Europa en de Angelsaksische landen staat zij private clients – vermogende particulieren en families – bij.

Kneppelhout & Korthals Advocaten
Plaats Rotterdam
Profiel Advocatenkantoor dat werkt voor grote en middelgrote ondernemingen, centrale en lokale overheden, non-profit instellingen en nationale en internationale organisaties

La Gro Advocaten
Plaats Alphen aan den Rijn
Profiel Full-service advocatenkantoor dat zich met name richt op ondernemers en (lokale) overheden.

Lexence
Plaats Amsterdam
Profiel Advocaten- en notarissenbureau dat juridische diensten levert aan Nederlandse organisaties en bedrijven.

Loyens & Loeff
Plaats Oosterbeek
Profiel Dienstverlener die gespecialiseerd is in het geven van juridisch en fiscaal advies aan ondernemingen, financiële instellingen en overheden.

NautaDutilh
Plaats Amsterdam
Profiel Groot internationaal advocatenkantoor dat zich niet alleen richt op ondernemings- en bankrecht, maar ook op fiscaliteit, intellectueel eigendom en patenten, mededinging, telecom, media, vastgoed en verzekeringen.

Nysingh Advocaten en notarissen
Plaats Apeldoorn
Profiel Advocaten- en notarissenkantoor dat notariële en juridische oplossingen biedt voor overheden, bedrijven en instellingen.

Pellicaan
Plaats Amsterdam
Profiel Advocatenbureau waar persoonlijke betrokkenheid een belangrijke rol speelt in de dienstverlening.

Rebastion
Plaats Maastricht
Profiel Belastingadvieskantoor dat middelgrote en grote bedrijven en vermogende particulieren adviseert over fiscale, financiële en juridische vraagstukken met betrekking op hun vermogen.

Scientia Fiscalis
Plaats Alblasserdam
Profiel Belastingadviseurskantoor van Yvonne (M.) Tigelaar-Klootwijk. Voorziet ondernemers van advies. Voert ook geregeld second opinions uit.

Spigt Litigators
Plaats Amsterdam
Profiel Advocatenkantoor dat zich met name bezighoudt met het voeren van procedures en het adviseren over geschillen.

Trip
Plaats Groningen
Profiel Het grootste advocaten- en notarissenkantoor van Noord-Nederland met een specialistische dienstverlening.

Van Doorne
Plaats Amsterdam
Profiel Advocaten- en notarissenkantoor dat Nederlandse en internationale ondernemingen, financiële instellingen, semipublieke instellingen en overheidsinstellingen adviseert. Tevens rijksadvocaat namens het Ministerie van Financiën.

Wintertaling
Plaats Amsterdam
Profiel Advocaten- en notarissenkantoor dat gespecialiseerd is in vastgoedrecht, arbeidsrecht, personen- en familierecht en ondernemingsrecht. Specialist Marein Smits is trekker van de familiebedrijvenpraktijk.