Geschreven door: Michel Prent
Wil de echte steunpilaar opstaan?
Wie dragen het bedrijf écht?
In vrijwel elk familiebedrijf dat ik heb mogen begeleiden, duikt dezelfde vraag op. Niet expliciet, maar voelbaar aanwezig in de ruimte:
“Wie houdt dit eigenlijk allemaal bij elkaar?”
Zelden is het antwoord alleen de CEO. En bijna nooit de aandeelhouder met de meeste stemmen.
Regelmatig is het antwoord iemand die niet in het organogram staat, maar zonder wie het systeem zou instorten: De stille kracht.
Dat kan de moeder zijn, die al decennialang de lijm van de familie vormt. De partner die spanningen opvangt voordat ze escaleren. Het kan ook iemand anders in de familie zijn.
Familiebedrijven danken hun continuïteit zelden uitsluitend aan strategie of optimale fiscale en juridische structuren. Hun werkelijke kracht ligt vaak in mensen en relaties. En juist die blijven opvallend vaak onderbelicht. Hoe zorg je ervoor dat zij gezien, erkend en geborgd worden? Zonder hun kracht te verliezen? Want wie de stille kracht niet ziet, loopt uiteindelijk een serieus continuïteitsrisico.
Informele sturing: onderschat, maar doorslaggevend
Familiebedrijven onderscheiden zich niet door betere strategieën of scherpere KPI’s. Hun onderscheidende kracht zit in betrokkenheid, loyaliteit en langetermijndenken. Het is het gevolg van mensen, die zich verantwoordelijk voelen voor méér dan hun functie. Uit meerdere onderzoeken en praktijkcases blijkt dat familiebedrijven minder leunen op formele hiërarchie en meer op vertrouwen, ervaring en relationele afstemming. We noemen dat ook wel informele sturing. Juist deze informele laag is bepalend voor het succes van veel familiebedrijven.
Het verklaart de veerkracht van familiebedrijven in crisistijd, maar ook waarom conflicten soms lang onder de oppervlakte blijven.
De stille kracht is daarin vaak de drager van dat informele systeem en degene die spanningen opvangt. Hij of zij weet wat wel en niet gezegd kan worden. De stille kracht kiest loyaliteit boven gelijk krijgen en bewaakt de lange termijn wanneer de druk oploopt.
In mijn dagelijkse praktijk zie ik dat juist deze stille krachten cruciaal zijn bij bedrijfsopvolging, conflicthantering of familie governancevraagstukken;
De moeder, partner en ‘emotionele aandeelhouder’
Een veelvoorkomende stille kracht is de moeder of partner binnen het familiebedrijf. Niet als bestuurder of aandeelhouder, maar als emotionele spil. Ik durf te stellen dat haar stille kracht nog te vaak wordt onderschat: zowel door de familie zelf als door externe adviseurs.
Rol biologisch bezien
Moeders hebben biologisch bezien een bepaalde rol binnen het gezin. De rol van de moeder reikt verder dan zorg alleen. In veel gezinnen fungeert zij als het emotionele geheugen en de spanningsregelaar van het systeem. Zij voelt vaak eerder dan anderen wanneer het evenwicht verstoord raakt.
Juist die gevoeligheid maakt haar in familiebedrijven regelmatig tot stille kracht en tegelijk tot kwetsbare schakel. De kwetsbaarheid uit zich in vier risico’s:
- Onzichtbaarheid: wat niet benoemd is, kan ook niet beschermd worden;
- Overbelasting: loyaliteit leidt vaak tot structureel overvragen;
- Generatiewisseling: nieuwe generaties zien de rol niet altijd;
- Formalisering: groei en professionalisering kunnen de stille kracht verdringen;
Deze rol is geen vast gegeven en zeker niet exclusief aan vrouwen voorbehouden. Maar in de praktijk zie ik bij veel families dat de moeder deze functie vervult. Vaak zonder dat die ooit benoemd of erkend wordt.
Met enige regelmaat vertellen moeders mij dat zij nooit iets te maken hebben gehad of willen hebben met het familiebedrijf. En het opvolgingsvraagstuk een zaak voor haar echtgenoot en de betreffende kinderen is. Echter: het gaat hier om haar kinderen, hun toekomst en zeker ook om behoud van de familieharmonie. Reken maar dat dit een onderwerp is dat moeders zeer aan het hart gaat. Daarom is mijn advies: betrek moeders altijd bij dit soort vraagstukken waar het gaat om de toekomst en het welzijn van haar kinderen.
De Stille Kracht vanuit familie systemisch perspectief
Ik richt mij in mijn werk op het familiesysteem en eventuele disfunctionele patronen die zich daarin voordoen. De wetenschap benadert het familiebedrijf vanuit drie cirkels die elkaar overlappen: Drie Cirkel model (Tagiuri and Davis, 1982) (red. zie afbeelding bij artikel):
In mijn werk ontkom ik er daarom niet aan mij ook te richten op de andere twee cirkels. Elk van deze drie cirkels kent zijn eigen systeem met patronen en belangen. Veranderingen in het ene systeem werken door in het andere systeem: ik zal daarom altijd parallel moeten adviseren aan familiebedrijven.
Voor nu richt ik mij op het familiesysteem. Vanuit systemisch perspectief vervult de stille kracht vaak een balancerende rol:
- Hij/zij compenseert wat niet uitgesproken wordt;
- Hij/zij draagt wat anderen niet kunnen of willen dragen;
- Hij/zij houdt het systeem stabiel;
Maar elk systeem dat te lang leunt op één onzichtbare drager, raakt uit balans. Ook degene die voortdurend draagt (heel veel ‘geeft’) raakt zelf op een gegeven moment uit balans.
In familiebedrijven zie ik dat stille krachten soms te veel verantwoordelijkheid dragen, of dat ze conflicten dempen in plaats van bespreekbaar te maken of dat zij zichzelf wegcijferen.
Dat werkt……….tot het niet meer werkt. Want een familiesysteem ‘corrigeert’ zich uiteindelijk. Omdat de stille kracht een plek inneemt die bijvoorbeeld niet die van hem of haar blijkt te zijn. Wanneer de stille kracht structureel wordt overvraagd dan wel dat deze zichzelf overvraagt, dan zie ik in de praktijk dat escalaties ontstaan die voor de familie “plotseling” lijken, dat er breuken in familiaire relaties komen en/of dat opvolging vastloopt.
Niet omdat de inzet van de stille kracht slecht bedoeld was, maar omdat deze onzichtbaar bleef. En ook omdat deze stille kracht met alle goede bedoelingen een rol heeft gepakt die niet van hem of haar was.
De strategische vraag voor elk familiebedrijf
In mijn advisering stel ik families daarom vaak een paar op het oog eenvoudige, doch soms confronterende vragen:
- Wie zijn bij jullie de stille krachten en welke rol vervullen zij werkelijk?
- Wat wordt er in stand gehouden met dit gedrag?
- Wat krijgt onvoldoende aandacht?
- Wat gebeurt er als de stille krachten wegvallen?
Deze vragen vormen dan het begin van echte gesprekken over onderlinge verhoudingen, familiedynamiek, eigenaarschap en opvolging. Niet zelden ontstaat daar meer beweging dan uit welk (fiscaal/juridisch/financieel) structuurmodel dan ook.
De uitdaging is niet om de stille kracht te “formaliseren”, maar om haar te erkennen en te integreren.
Van erkenning naar borging: de rol van externe begeleiding
Juist omdat de stille kracht onzichtbaar is, helpt het vaak als een externe familie systemisch adviseur de familie begeleidt. Niet om te sturen, maar om te spiegelen. Erkennen is iets anders dan vastleggen. Het gaat niet om functieomschrijvingen, maar om bewustzijn, aandacht en waardering.
Wat u kunt doen, eventueel onder begeleiding van een familie systemisch expert, is het benoemen van informele rollen tijdens bijvoorbeeld familiebijeenkomsten. Of het expliciet betrekken van stille krachten bij belangrijke gesprekken. Denk verder aan het creëren van veilige plekken waar ook zij hun zorgen kunnen uitspreken. Vaak is het benoemen alleen al voldoende om verlichting te brengen.
Ik werk met families aan inzicht in hun familiedynamiek, het bespreekbaar maken van onderstromen en het herkennen van informele rollen. Dat doe ik bijvoorbeeld met het gezamenlijk opstellen van een genogram en/of het begeleiden van een tafelopstelling of vloerankeropstelling. Indien nodig pas ik transformatieve mediation toe, gericht op herstel van de verstoorde relatie.
Ik maak ook gebruik van verschillende andere tooling, al dan niet met een systemische invalshoek. Verder begeleid ik families bij het vaststellen van hun familiewaarden, familiedoelstelling met het bedrijf, hun (in)formele rol in het bedrijf en nog vele andere onderwerpen. Wanneer gewenst en van toegevoegde waarde begeleid ik ze bij het opstellen van hun familiestatuut. Allemaal met als doel het borgen van continuïteit en behoud van harmonie.
Conclusie: wie ziet de stille kracht?
De stille kracht vraagt geen applaus. Maar hij of zij verdient wel erkenning. Familiebedrijven die duurzaam succesvol zijn, zijn zelden de bedrijven met de hardste structuren of de scherpste KPI’s. Het zijn de bedrijven die begrijpen wie het bedrijf werkelijk draagt en daar zorgvuldig mee omgaan.
De vraag is dus niet: hebben wij stille krachten?
De vraag is: zien wij ze op tijd?
