Eigendoms- overdracht in familiebedrijven: de kracht van emoties, vertrouwen en continuïteit

Familiebedrijven vormen al sinds jaar en dag een essentieel onderdeel van de Nederlandse economie. En zijn hiermee een interessant domein voor onderzoek. Vanuit die gedachte sponsort Van Lanschot Kempen de leerstoel Familiebedrijven en Eigendomsdynamiek aan de Nyenrode Business Universiteit. Prof. dr. Marta Berent-Braun bekleedt deze leerstoel van waaruit ze onder andere onderzoek doet naar de uitdagingen rondom eigendomsoverdracht en de bijzondere positie van eigenaren. Recent deed zij samen met RSM en Van Lanschot Kempen onderzoek onder familiebedrijven rondom deze thema’s. Dit heeft geleid tot de publicatie van een waardevol boek dat ingaat op de emotionele en zakelijke aspecten van opvolging. Fambizz sprak naar aanleiding van het onderzoek met professor Marta Berent-Braun en Yanka Ditewig – Director bij Van Lanschot Kempen.

Familiebedrijven staan bekend om hun diepe wortels, sterke waarden en hun aanzienlijke bijdrage aan innovatie en werkgelegenheid. Toch schuilt er achter het succes van veel familiebedrijven een kwetsbaarheid: de eigendomsoverdracht naar de volgende generatie. Dit proces gaat niet alleen over de zakelijke aspecten, maar ook over de vaak complexe familiedynamiek die van invloed is op het bedrijf en de (toekomstige) eigenaren. Marta Berent-Braun verdiept zich als hoogleraar Familiebedrijven en Eigendomsdynamiek uitgebreid in het emotionele en zakelijke samenspel dat bij eigendomsoverdrachten komt kijken. Ze laat zich in haar onderzoek inspireren door de achtergronden van talloze familiebedrijven en het bedrijf dat haar ouders samen met een bevriend stel hadden opgericht en runden. Ze benadrukt dat de combinatie van emotionele betrokkenheid, vertrouwen en duidelijke communicatie de sleutel is tot een succesvolle overdracht. “Eigendomsoverdracht binnen familiebedrijven is niet enkel een financieel of juridisch proces, het is vooral een sociaal en emotioneel proces dat de kern van de familierelaties raakt,” legt ze uit.

Continuïteit boven alles

Een belangrijk inzicht uit het onderzoek van Berent-Braun is dat familiebedrijven continuïteit van het bedrijf vaak als hoogste prioriteit stellen. “Het staat op de eerste plaats van doelstellingen van eigendomsoverdracht, maar soms kan het op de lange termijn betekenen dat het beter is om externen te betrekken of zelfs het bedrijf te verkopen aan derden. Het behouden van deze continuïteit kan betekenen dat je moeilijke keuzes moet maken”. Ditewig vult dit aan: “Als je kijkt naar de doelen van de overdracht is continuiteit voor het bedrijf inderdaad heel belangrijk. Interessant is dat het niet altijd gaat om het behoud van het familiebedrijf in de traditionele zin.” Berent-Braun benadrukt dat families soms moeten kiezen voor oplossingen die beter zijn voor het bedrijf. “Soms is het beter om te verkopen of een tijdelijk externe interim-CEO aan te stellen (een tussenpaus), zodat het voortbestaan van het bedrijf gewaarborgd blijft.” Dit kan een lastig dilemma zijn: behoud je het bedrijf binnen de familie, of kies je voor een externe oplossing als dat voor de continuïteit van het bedrijf beter is? Ditewig benadrukt dat naast het waarborgen van bedrijfscontinuïteit, ook harmonie binnen de familie een sleutelrol speelt. “Het vinden van de juiste balans tussen het zakelijke en het persoonlijke is cruciaal.”

Bedrijfsoverdracht binnen de familie: wie van de drie?

Eigendomsoverdracht binnen een familiebedrijf brengt vaak grote uitdagingen met zich mee, vooral wanneer de betrokken familieleden verschillende ambities en interesses hebben. Stel je een situatie voor waarin een ondernemer drie kinderen heeft: Het oudste kind heeft de meeste ervaring binnen het bedrijf, de jongste toont de meeste passie, terwijl het middelste kind zich richt op een carrière buiten het familiebedrijf, maar toch op een bepaalde manier betrokken wil blijven. Hoe ga je dan de eigendom verdelen? Berent-Braun: “Eigendomsoverdracht is niet alleen een zakelijke transactie; het raakt aan identiteit, verantwoordelijkheid en het overdragen van familiewaarden.” Ze wijst erop dat eigendomsoverdracht bij veel familiebedrijven met grote spanningen gepaard gaat, omdat het niet alleen over zakelijke voortgang gaat, maar ook over de toekomst van de familie.

Een van de grootste uitdagingen is de keuze van de opvolger. Wie neemt het stokje over en waarom? Is de opvolger voldoende voorbereid? Kan deze persoon de cultuur, waarden en het unieke karakter van het familiebedrijf behouden? Deze vragen kunnen tot emotionele conflicten leiden, vooral wanneer verschillende familieleden uiteenlopende verwachtingen hebben. Berent-Braun benadrukt dat een van de grootste valkuilen is om het gesprek over opvolging te lang uit te stellen. “Als familieleden niet openlijk met elkaar praten over hun wensen en ambities, kunnen onuitgesproken verwachtingen leiden tot frustraties en conflicten.”

Handvatten voor succesvolle overdracht

Uit het onderzoek heeft Berent-Braun enkele belangrijke lessen gedistilleerd die familiebedrijven kunnen helpen bij een soepele eigendomsoverdracht. Het erkennen van gevoelens is cruciaal, aangezien eigendomsoverdracht een emotioneel beladen proces is. Zoals het voorbeeld van de drie kinderen laat zien, is het van belang om de gevoelens en verwachtingen van alle betrokkenen te bespreken en serieus te nemen. Transparantie en eerlijke communicatie zijn daarnaast essentieel voor een succesvolle overdracht. Zowel Berent-Braun als Ditewig benadrukken dat veel misverstanden en conflicten voortkomen uit een gebrek aan duidelijke communicatie binnen de familie. “Het is belangrijk dat iedereen binnen de familie een stem heeft in het proces, dat er ruimte is gecreëerd en gebruikt wordt voor een goed gesprek over de ambities van familieleden nu maar ook over hun toekomstplannen,” zegt Berent-Braun. Bovendien is het bouwen en onderhouden van vertrouwen binnen de familie cruciaal. “Zonder vertrouwen is het moeilijk om open en eerlijke gesprekken te voeren over de toekomst van het bedrijf,” merkt de familiebedrijvenprofessor op.

Het belang van voorbereiding van de volgende generatie

Een ander belangrijk aspect dat Berent-Braun benadrukt, is de noodzaak om de volgende generatie goed voor te bereiden op hun toekomstige rol binnen het bedrijf. “De opvolger moet niet alleen het bedrijf kunnen leiden, maar ook de identiteit van het familiebedrijf bewaren en behouden,” legt Berent-Braun uit. Ditewig onderstreept het belang van educatie en mentorschap binnen familiebedrijven. Het opleiden van de volgende generatie, bijvoorbeeld via speciale programma’s of door mentorschap van ervaren familieleden of professionals, is van onschatbare waarde voor een soepele overgang.

Vooruitkijken naar de toekomst

Bij het voorbereiden op de toekomst moeten familiebedrijven ook aandacht besteden aan duurzaamheid en innovatie. Berent-Braun benadrukt dat bedrijven zich moeten blijven aanpassen aan nieuwe technologieën en trends, terwijl ze trouw blijven aan hun kernwaarden. Dit kan soms fundamentele beslissingen vereisen, zoals gedeeltelijke verkoop of algehele verkoop van het bedrijf. Ditewig stelt dat dit geen zwaktebod is, maar juist een teken van langetermijnvisie: “Het gaat erom dat de kern van het bedrijf voort bestaat, ook al betekent dit dat er externe partijen bij betrokken raken.”

Door vroegtijdig in gesprek te gaan over opvolging, open communicatie te bevorderen en de volgende generatie goed voor te bereiden, kunnen familiebedrijven de uitdagingen van eigendomsoverdracht overwinnen. Samenwerking tussen onderzoekers, praktijkprofessionals en familieleden vormt de basis voor succesvolle overdrachten en groei in de toekomst. Door deze elementen te omarmen, kunnen familiebedrijven niet alleen overleven, maar ook bloeien in een steeds veranderende wereld.

Van Lanschot Kempen heeft een lange geschiedenis in het op koers houden van familiebedrijven. Met bijna 300 jaar ervaring helpen we onze klanten om verder te komen, op weg naar de toekomst. “We adviseren bedrijven niet alleen financieel, maar ook over hoe ze duurzaam kunnen ondernemen en hun maatschappelijke impact kunnen vergroten,” zegt Ditewig. “Dit vooruitdenken is cruciaal voor het voortbestaan van familiebedrijven op langere termijn.”

Vijf belangrijke actiepunten
1. Betrek familieleden
Actie: Organiseer familiebijeenkomsten om verwachtingen, emoties en ambities te bespreken rondom de eigendomsoverdracht. Overweeg daarbij een externe adviseur te betrekken die de ‘moeilijke’ vragen kan en durft te stellen.
2. Transparante communicatie
Actie: Stel een communicatieplan op voor het delen van belangrijke informatie binnen de familie.
3. Vertrouwen opbouwen en onderhouden
Actie: Organiseer teambuilding activiteiten en workshops gericht op samenwerking en conflictresolutie.
4. Voorbereiding van de volgende generatie
Actie: Ontwikkel een mentorprogramma voor jongere familieleden. En laat kinderen een opleiding/cursus volgen gericht op familiebedrijven. Zo kunnen ze zich inhoudelijk voorbereiden, maar ook sparren met gelijkgestemden en hun netwerk vergroten.
5. Vroegtijdige gesprekken over opvolging
Actie: Start formele opvolgingsgesprekken op tijd en documenteer de wensen en plannen.