En over het teruggeven vanuit het familiebedrijf
Astrid Kramer is universitair hoofddocent strategie en ondernemerschap en werkzaam bij de Tilburg School of Economics and Management van Tilburg University. Haar onderzoek richt zich op familiebedrijven, met bijzondere aandacht voor (familie) governance en de rol van de familie bij het vormgeven van de strategie en besluitvorming van een bedrijf.
Familiebedrijven en hun regionale wortels
Familiebedrijven staan bekend om hun langetermijnoriëntatie en zijn geworteld in de regio. Het bedrijf staat vaak nog op de plek waar het ooit begon, al is het in de loop der tijd gegroeid in omvang. Deze verbondenheid met de regio betekent dat familiebedrijven ook sterk verbonden zijn met de lokale gemeenschap. Werknemers wonen in de omgeving en klanten en leveranciers komen veelal uit dezelfde regio. Deze regionale inbedding maakt dat familiebedrijven een belangrijke bijdrage leveren aan de lokale economie, onder andere door investeringen en werkgelegenheid. Die verbondenheid met de regio komt mooi naar voren in een recent FD-interview met Willem van der Leegte, CEO van familiebedrijf VDL, waar hij zegt: “We hebben in onze familieafspraken duidelijk staan dat we elders in de wereld actief mogen zijn, maar alleen als Nederland of Vlaams-België daar geen nadeel van heeft. Volgens Van der Leegte komt 20% van de omzet en 80% van de medewerkers uit Nederland.” (Van Engen, 2026) Die verbondenheid brengt nog iets anders met zich mee dat goed past bij het thema van deze editie van Fambizz.
Van verbondenheid naar teruggeven
De verbondenheid met de regio leidt ertoe dat familiebedrijven ook op een andere manier iets teruggeven aan hun omgeving. Denk bijvoorbeeld aan het sponsoren van lokale sportverenigingen of het ondersteunen van maatschappelijke initiatieven. Er zijn daarnaast ook grotere voorbeelden van (voormalige) familiebedrijven die culturele activiteiten ontwikkelen voor een breed publiek. Onderzoek van NRC uit 2017 laat zien dat vermogende families gezamenlijk 246 miljoen euro aan goede doelen gaven (Dohmen, 2017). Vaak hebben deze vermogende families één of meerdere bedrijven, zoals de familie Brennikmeijer van C&A.
Voorbeelden: van kunst tot bedrijfscollecties tot familiestichtingen
Er zijn mooie voorbeelden van het beschikbaar stellen van kunstcollecties. Jaap Blokker leidde het familiebedrijf Blokker en bouwde samen met zijn vrouw Els Blokker een indrukwekkende kunstcollectie op. De familie Blokker schonk de kunstcollectie en financiële middelen aan het museum Singer Laren om deze collectie toegankelijk te maken voor een breder publiek (Van Uchelen, 2022). Museum de Pont is een soortgelijk voorbeeld. Jan de Pont was commissaris bij veel familiebedrijven. In 1956 vroeg de eigenaar van AGAM of Jan de Pont het bedrijf wilde overnemen bij gebrek aan een familiale opvolger. Jan kocht het bedrijf en toonde zijn bescheiden kunstcollectie op het hoofkantoor (De Pont, z.d.). Na zijn overlijden is een deel van het vermogen van Jan de Pont aangewend “ter stimulering van de hedendaagse beeldende kunst” en is De Pont Museum internationaal toonaangevend in de hedendaagse kunst. Internationaal zijn er vergelijkbare voorbeelden. Het Guggenheim Museum in onder andere Bilbao, New York en Venetië is opgezet door Solomon R. Guggenheim, die zijn vermogen verdiende in de mijnbouwindustrie.
Een paar jaar geleden had ik een afspraak met Kommer Damen, voormalig CEO van Damen Shipyards Group. In de ontvangsthal vertelt een tentoonstelling het verhaal van de zeilreizen van Kommer Damen. Hoewel deze tentoonstelling niet vrij toegankelijk is voor het grote publiek, stap je als bezoeker letterlijk in het verhaal van de ondernemer, de familie en het bedrijf.
Dergelijke verborgen parels komen vaker voor bij familiebedrijven. Neem bijvoorbeeld Koninklijke Saan, vooral bekend van de hijskranen. In Diemen staat hun eigen museum dat een paar dagen per jaar zijn deuren opent. De collectie bestaat uit historische voertuigen zoals vracht-, bestel-, kraan- en takelwagens. Opvallend is dat veel vrijwilligers oud-medewerkers zijn met diepgaande kennis van het bedrijf en de machines (Saan, z.d.). Andere bekende voorbeelden van particuliere musea zijn het Louwman Museum in Den Haag en het Van Mossel Museum met een indrukwekkende collectie van auto’s. Ook familiebedrijf Spaansen, leverancier van onder andere grondstoffen, heeft een eigen museum waar een fotocollectie en gebruiksvoorwerpen te zien zijn (Spaansen, z.d.), productie en levering van bouwstoffen. Deze particuliere musea laten zien dat industrieel erfgoed juist ook leeft binnen bedrijven zelf. Deze initiatieven laten zien hoe bedrijven hun geschiedenis bewaren en delen met een breder publiek. Ze vertellen het verhaal over ondernemerschap, techniek en vakmanschap, maar geven ook inzicht in de identiteit van het bedrijf.
Een andere vorm van betrokkenheid zijn familiefondsen of stichtingen. Een familiestichting is een fonds waarin een familie vermogen uit een (familie)bedrijf structureel inzet voor maatschappelijke doelen. Nederland kent verschillende voorbeelden. De Verre Bergen is de stichting van de familie Van der Vorm en heeft als doel om “Rotterdam beter en sterker te maken” (Stichting De Verre Bergen, z.d.). Van der Vorm is bekend van de Holland America Line en tegenwoordig actief als investeringsmaatschappij. Dit voorbeeld laat zien hoe sterk familiebedrijven verweven kunnen zijn met “hun” stad.
Waarom teruggeven?
Een belangrijke vraag is: waarom hebben familiebedrijven musea of dragen ze op andere manieren bij aan onze samenleving door middel van investeringen in onderwijs, educatie, kunst en sociale dienstverlening? In 2016 is er een onderzoek gepubliceerd over filantropie in familiebedrijven, waarin dit geldt als het vrijwillig beschikbaar stellen van middelen door de eigenaarsfamilie aan de samenleving, zonder daar een directe tegenprestatie voor te verwachten (Feliu & Botero, 2016).
Zoals vaker gezegd bestaat een familiebedrijf uit de eigenaarsfamilie en het bedrijf. Het onderzoek van Feliu en Botero (2016) laat zien dat er drie motieven zijn waarom de eigenaarsfamilie aan filantropie doet. Allereerst kan het de identiteit van de eigenaarsfamilie versterken. Door samen te werken aan een goed doel ontwikkelen en versterken familieleden hun onderlinge banden, wat leidt tot betere communicatie, meer betrokkenheid en meer vertrouwen en cohesie tussen familieleden. Een tweede motief is het achterlaten van iets blijvends in de samenleving en het laten zien wat de familie belangrijk vindt. Een museum is dan tastbaarder dan bijdragen aan projecten gericht op onderwijs of het versterken van sociale cohesie in een stad. Een derde motief hangt samen met de financiële voordelen, omdat het ook fiscaal aantrekkelijk kan zijn. Voor het bedrijf heeft filantropie ook voordelen. Het draagt voornamelijk bij aan een betere reputatie, maar het lijkt er ook op dat bedrijven een bepaalde druk voelen vanuit de samenleving en concurrenten om aan filantropie te doen. Onderzoek laat ook zien dat familiebedrijven worden gedreven door strategische en morele overwegingen. Strategisch, omdat het goed is voor het bedrijf en moreel, omdat de eigenaarsfamilie zich verantwoordelijk voelt voor hun omgeving, bijvoorbeeld de familie, het bedrijf en waar het bedrijf is gevestigd.
Deze bijdrage laat zien dat vanuit de verbondenheid van de familie en het bedrijf met de regio vaak een sterke motivatie ontstaat om iets terug te geven aan de samenleving, bijvoorbeeld via filantropie, familiefondsen, musea of kunst- en bedrijfscollecties. Wat opvalt is dat deze initiatieven veelal voortkomen uit de rol die de regio heeft gespeeld in de ontwikkeling van het bedrijf en/ of de interesses van de ondernemer, zoals een liefde voor kunst of bijzondere auto’s. Deze persoonlijke drijfveren geven richting aan hoe en waarin wordt geïnvesteerd en maken de verbinding tussen bedrijf, familie en regio tastbaar.
Bronnen
De Pont (z.d.) Mr. J.H. de Pont. https://www.depont.nl/over-het-museum/mr-j-h-de-pont
Dohmen, J. (2017, 5 mei). Rijke families gaven in 2015 246 miljoen weg. NRC.
Feliu, N., & Botero, I. C. (2016). Philanthropy in family enterprises: A review of literature. Family Business Review, 29(1), 121-141.
Spaansen (z.d.). Spaansen museum. https://www.spaansen.nl/over-ons/spaansen-museum
Saan (z.d.). Saan Museim. https://www.saan.nl/saan-museum/
Van Engen, P. (2026, 2 januari). VDL-topman Willem van der Leegte: “Het bedrijfsleven wordt doorgeknuppeld met regels”. FD.
Van Uchelen, A. (2022, 6 maart). Singer Laren opent nieuwe vleugel met geschonken collectie Els Blokker. NOS.
