Leiderschap met lange adem: lessen in vitaliteit voor familiebedrijven

Natuurlijk, voor elk bedrijf is het zaak om de business gezond te houden. Om de concurrentie voor te blijven en kansen in de markt te benutten. Familiebedrijven vormen hierin geen uitzondering. Maar naast marktkansen en concurrentie spelen bij familiebedrijven óók familiedynamiek, opvolging en verbondenheid met het verleden een grote rol. Sanne van der Donk van BDO geeft tips over succesfactoren in het familiebedrijf

Vooral familiebedrijven die al generaties lang bestaan, beschikken over iets bijzonders: een sterk fundament van visie, ondernemerschap en veerkracht. Maar een rijke historie biedt geen garantie voor toekomstig succes. Hoe blijf je als familiebedrijf vitaal, juist wanneer het fundament zo stevig lijkt? Hoe zorg je ervoor dat trots op het verleden hand in hand gaat met vernieuwing en groei?

Het Erasmus Centre for Family Business (ECFB) onderzocht samen met BDO en Rabobank hoe familiebedrijven van honderd jaar en ouder zichzelf vitaal houden. Daaruit kwamen zeven praktische inzichten naar voren die helpen om het familie­bedrijf toekomstbestendig te maken — zonder het verleden uit het oog te verliezen. In dit artikel delen we deze lessen en laten we zien hoe ze in de praktijk worden toegepast.

Zoek elkaar op: leren van gelijkgestemden

Concurrentie in de gaten houden is logisch, maar er schuilt grote kracht in samenwerking. Zeker met andere familiebedrijven die net zo’n rijke historie kennen. De uitdagingen waarmee een oud familiebedrijf te maken heeft, zijn vaak uniek en herkenbaar voor soortgenoten. Een netwerk als Les Hénokiens — waarin bedrijven ouder dan tweehonderd jaar ervaringen delen — laat zien hoe waardevol deze verbindingen zijn. De uitwisseling van best practices, het versterken van het familieverhaal en het leren van elkaars strategieën bieden inspiratie én praktische voordelen.

Blijf gericht op groei

Na tientallen jaren van stabiele resultaten is het verleidelijk om achterover te leunen. Maar stilstaan is achteruitgaan, zeker als concurrenten zich in rap tempo ontwikkelen. Bedrijven die de derde generatie passeren, verliezen opvallend vaak hun voorsprong. Door actief te blijven inzetten op groei, blijft het bedrijf aantrekkelijk voor jong talent, ontstaat ruimte voor investeringen, en bouwt u aan een stevige buffer voor minder voorspoedige tijden.

Investeer in innovatie

Disruptieve technologieën — zoals AI, robotisering en digitalisering — veranderen markten in hoog tempo. Ook gevestigde familiebedrijven ontkomen daar niet aan. Investeren in innovatie is geen luxe, maar noodzaak. Vraag u af hoe uw sector verandert, welke technologieën uw verdienmodel kunnen beïnvloeden, en hoe u daar slim op inspeelt. Door structureel in R&D te investeren, blijft u niet alleen bij, maar loopt u mogelijk zelfs voorop.

Bouw voort op wat werkt

Hoewel innovatie essentieel is, hoeft het roer niet radicaal om. Integendeel: uit het onderzoek blijkt dat extreme koerswijzigingen vaak juist averechts werken. Sterke familiebedrijven zijn groot geworden met bewezen modellen. De kunst is om deze fundamenten te gebruiken als springplank voor vernieuwing. Zoals Heineken dat doet door een klassiek merk met een nieuwe inhoud — 0.0 bier — opnieuw relevant te maken.

Vind balans in de bestuurskamer

De vraag wie het bedrijf moet leiden — familie of een externe professional — is voor veel familiebedrijven een gevoelig thema. Een van de vormen die wij in de praktijk zien, is het hybride model: een externe CEO met frisse inzichten, gecombineerd met actieve betrokkenheid van de familie in het bestuur. Zo blijft de familiewaarde gewaarborgd én profiteert u van de ervaring en onafhankelijkheid van buitenaf.

Koester je merkwaarde

Een rijke historie, een herkenbare familienaam, trouwe generaties werknemers: u heeft goud in handen. Maar het werkt pas als u het zichtbaar maakt. Durf uw verhaal te vertellen via branding, marketing en corporate communicatie. Kijk naar Bavaria, dat transformeerde in Swinkels Family Brewers, en daarmee niet alleen zijn geschiedenis eert, maar ook een moderne, onderscheidende positionering creëert. Zo wordt uw erfgoed een groeiversneller.

Overbrug de generatiekloof

De overgang naar een nieuwe generatie is voor veel familiebedrijven spannend. Toch is het belangrijk om tijdig verantwoordelijkheid over te dragen. Houd jong leiderschap niet te lang in de schaduw. Leid hen goed op, geef hen vertrouwen — en laat los. Tegelijkertijd verdient ook de vertrekkende generatie perspectief. Hun ervaring is waardevol en kan perfect worden ingezet in nieuwe projecten of nevenactiviteiten. Zo maakt u van opvolging geen afscheid, maar een nieuw begin.

Conclusie

Dus: vitaliteit is geen toeval, maar het resultaat van bewuste keuzes. In gesprek met Marriël van der Most van Koninklijke Van der Most blijkt hoe deze inzichten in de praktijk tot leven komen. Het resultaat: een inspirerend voorbeeld van hoe traditie, innovatie en mensen centraal kunnen blijven staan, ook na meer dan 120 jaar ondernemen.

Een levendig familiebedrijf — en dat is te voelen

De ambitieuze Willem van der Most is pas 30 jaar als hij in 1904 in Heerde zijn eigen bedrijf start: Handelsdrukkerij W. van der Most. Als geen ander begreep deze vakman het belang van communicatie, en hij legde de basis voor wat 120 jaar later is uitgegroeid tot Koninklijke Van der Most, totaalleverancier van communicatie met ruim 400 betrokken medewerkers. Het bedrijf voelt nog altijd als een hechte familie. “Wij zijn niet de enige familie in het bedrijf,” zegt Marriël van der Most, vierde generatie en mededirecteur. “Hier werken ook broers, zussen, echtparen en kinderen van oud-medewerkers. Voor al die gezinnen voelen we ons verantwoordelijk.” Die loyaliteit werkt twee kanten op: medewerkers staan klaar om bij te springen als het nodig is, en de directie probeert op haar beurt iedereen binnenboord te houden – ook in tijden van digitalisering en automatisering.

Investeren in mensen én technologie

Een opvallend kenmerk van vitale familiebedrijven is hun vermogen om te innoveren zonder hun mensgerichte cultuur te verliezen. Dat zie je bij Van der Most terug in de manier waarop robotisering is doorgevoerd. Zelfsturende heftrucks rijden door glazen buizen tussen de loodsen, maar de menselijke maat blijft leidend. “Wij investeren altijd in de mens. We hebben een cultuur waar generaties elkaar versterken op de werkvloer. Zo leiden we vakmensen op. De cultuur van een familiebedrijf moet bij je passen. Ik geloof dat je dichtbij je eigen cultuur moet blijven, ook al zijn de trends anders, dat is ons fundament,’’ vertelt Marriël.

Deze benadering sluit aan bij een belangrijke aanbeveling uit het onderzoek: investeer niet alleen in technologie, maar ook in brede inzetbaarheid van medewerkers. Door interne mobiliteit mogelijk te maken en opleidingskansen te bieden, blijft kennis behouden en groeit de wendbaarheid van het bedrijf.

Bescheiden maar krachtig werkgeverschap

Van der Most staat in de regio bekend als een betrouwbare werkgever. En hoewel de directie zich bescheiden opstelt, zijn er juist veel goede voorbeelden van inclusief beleid. “Voor kinderen van onze medewerkers hebben we altijd plek, is de ongeschreven regel. Ook werken we samen met de gemeente om mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt een kans te geven.” Toch benadrukt het onderzoek dat familiebedrijven juist op deze vlakken sterker mogen communiceren. Door de unieke bedrijfscultuur, het langetermijnperspectief en de betrokkenheid bij de gemeenschap, doen ze veel goeds – maar vaak blijft dat onzichtbaar. Door het wél uit te dragen, versterken bedrijven hun aantrekkingskracht op jong talent en partners.

Verantwoord groeien: toekomstbestendigheid als strategie

Vitale familiebedrijven houden vast aan hun kernwaarden. Voor Van der Most betekent dat: investeren in de lange termijn, en geen geld verspillen aan oppervlakkige vernieuwing. “Ons kantoor is dertig jaar oud en hebben we opnieuw ingericht. We zetten geen nieuw pand neer alleen omdat flexplekken in de mode zijn.” Deze degelijke, nuchtere houding blijkt ook een succesfactor. Groei wordt niet gezocht in radicale omwentelingen, maar in optimalisatie van het bestaande. Zoals het onderzoek laat zien: de wereld mag in rap tempo veranderen, maar familiebedrijven varen het best op evolutie in plaats van revolutie.

Verjonging met visie

Ook op het vlak van opvolging en bestuur doet Van der Most het volgens het boekje. Marriël begon buiten het bedrijf en stapte pas tijdens de economische crisis in. “Mijn vader zei: dit is niet de eerste crisis die we meemaken, en ook niet de laatste.” Die nuchtere visie gaf rust én ruimte voor vernieuwing. Samen met haar vader Cor vormt ze een directieteam waarin ervaring en nieuwe inzichten samenkomen. Precies zoals het onderzoek aanbeveelt: combineer frisse blikken met vertrouwde waarden, en geef de volgende generatie het vertrouwen én de ruimte om te groeien.

De mens centraal, altijd

Van HR-beleid tot strategisch bestuur: bij Van der Most draait alles om mensen. Moeilijke gesprekken voert de directie zelf, medewerkers krijgen kansen om zich te ontwikkelen, en loyaliteit is een gedeelde verantwoordelijkheid. “Het is mooi als mensen hun hele leven bij ons werken, maar dat is geen vanzelfsprekendheid” zegt Marriël. “We stimuleren dat mensen opleidingen volgen en hun kansen grijpen.” Dat past bij de conclusie uit het onderzoek: talent behouden doe je door in beweging te blijven, als bedrijf én als mens.

Vitaliteit komt niet vanzelf, zeker niet na honderd jaar. In een tijd waarin verandering de norm is, is het belangrijk om alert te blijven. Niet door alles anders te doen, maar door bewust te kiezen wat behouden blijft en wat vernieuwd moet worden. Koninklijke Van der Most laat zien hoe dat eruitziet in de praktijk. Door gericht te investeren in technologie, menselijk kapitaal, en hun eigen waarden, bewijst de familie dat vitaliteit een resultaat is van betrokken leiderschap en doordachte keuzes met als resultaat toekomstbestendig vakmanschap. Met die aanpak kunnen familiebedrijven ook in de toekomst hun kracht blijven tonen – van generatie op generatie.

Boek ‘De eeuwige jeugd’

Meer weten over de succesfactoren van een vitaal familiebedrijf? Vraag dan het Familiebedrijvenboek ‘De eeuwige jeugd’ aan: over veerkracht en vitaliteit in familiebedrijven. Het onderzoek levert waardevolle inzichten op voor zowel jonge als oude familiebedrijven.

Sanne van der Donk is Consultant Adviesgroep Familie­bedrijven bij BDO Advisory. BDO is gespecialiseerd in de integrale ondersteuning van familiebedrijven en heeft veel ervaring met alle aspecten rondom bedrijfsopvolging, zoals opvolgingstrajecten en strategiebegeleiding.